Trouw, de Verdieping 25 oktober 2003

Ontwaken uit de stilte - Dementie

Petra Sjouwerman

Een woning uit de jaren veertig helpt Deense bejaarden aan herinneringen die ze kwijt waren. Dat levert gevoelens van zekerheid en maakt ze minder agressief. Ook in Nederland stimuleren verzorgingstehuizen op beperkte schaal bewoners met behulp van voorwerpen om herinneringen op te halen.

In deze woning staat de tijd stil. In de keuken klinkt het knarsende geluid van een koffiemolen. De porseleinen koffiekopjes staan klaar op het lage granieten aanrecht. Aan de muur hangt een gasmeter waar muntjes in geworpen moeten worden. In de ernaast gelegen huiskamer met vergeeld bloemetjesbehang valt de grijze kolenkachel op en ook de grote houten radio. Een pijpenrek hangt aan de muur. Deze 'woning uit de jaren veertig' bevindt zich in het verpleeghuis Sct. Joseph in Kopenhagen, in het statige gebouw van een voormalig katholiek klooster. Maar in deze woning woont niemand. Het is een museum, speciaal bedoeld voor demente bejaarden. Het maakt deel uit van het Deense Centrum voor Reminiscentie. Reminiscentie (herinnering) is een methode waarbij men doelgericht en systematisch teruggaat in het verleden om herinneringen op te halen en daarmee het gevoel van welzijn, persoonlijke identiteit en zelfvertrouwen van bejaarden op te wekken of te versterken. De methode is in de jaren zestig ontwikkeld in de Verenigde Staten.

Twaalf vrijwilligsters, allemaal zelf flink op leeftijd, geven hier om beurten rondleidingen. Vandaag zijn dat Kamma (77) en Ingrid (73): ,,De mensen zeggen vaak tegen ons: wat woont u hier leuk, maar waar slaapt u eigenlijk?''

,,Al te vaak lijden dementen nederlagen. Ze schamen zich en zijn onzeker omdat ze zoveel vergeten'', vertelt Ove Dahl, historicus en directeur van het Deense centrum. ,,Maar vaak is hun langetermijngeheugen intact. In dit museum mogen ze alles aanraken en pakken. De oude voorwerpen zetten hun herinnering in werking en dat maakt ze blij omdat ze beseffen dat er dingen zijn die ze nog goed weten. Daarmee verleg je het accent van hun tekortkomingen naar hun mogelijkheden. Ik moet voorzichtig zijn met het woord 'wonderen', maar toch gebeuren ze hier. Mensen die plotseling ontwaken uit hun stilte en vertellen over dingen uit hun leven waar niemand ze eerder over heeft gehoord.''

De deur zwaait open. Het bezoek komt binnen, vandaag een groepje van vier bewoners van verpleegtehuis Bredebo uit Kopenhagen, begeleidt door twee personeelsleden. De vier bewoners zijn allen tussen de 85 en 95 jaar, de rollators blijven tijdens het bezoek onder handbereik. Een van de bezoekers blijkt net als de vrijwilligster ook Kamma te heten. ,,Wij zijn de twee Kamma's'', zegt de museummedewerkster tegen haar naamgenoot. Ze pakt liefdevol haar hand en zet haar voorzichtig op een stoel in de keuken. Kamma (95) klemt haar tas stevig tegen haar borst, haar blik staat verwilderd. ,,Waar is mijn tas?'' vraagt ze. De bejaardenverzorgster geeft haar de koffiemolen die op tafel stond. ,,Ken je die nog?'' vraagt ze gespannen. ,,Nee, dat weet ik niet meer'', antwoordt Kamma. ,,En wat met deze?'' Ze geeft haar een mayonnaiseklopper. ,Nee, dat weet ik niet meer'', antwoordt Kamma opnieuw. Ze prevelt het als een mantra. ,,Waar is mijn tas?''

Vrijwilligster Ingrid pakt het anders aan. Om beurten haalt ze verschillende voorwerpen uit de keukenkast en geeft ze aan Kamma zonder iets te zeggen. Geconcentreerd en stil bekijkt Kamma de voorwerpen. ,,Een ijsvorm'', wijst ze plotseling. ,,Die ken ik helemaal niet,'' zegt de verzorgster verbaasd. ,,Nee, maar ik ben ook ouder dan jij'', klinkt het ad rem.

Dit gratis museum, dat werd geopend in 1999, ontvangt niet alleen bewoners uit verpleeghuizen, iedereen kan langskomen met een dement familielid. Dahl is een verwoed verzamelaar van oude voorwerpen en koopt veel op rommelmarkten. ,,Thuis hadden we geen plaats meer, mijn vrouw werd er gek van''. Maar het museum krijgt ook donaties van buurtbewoners die hun zolder of het huis van een overleden familielid hebben opgeruimd. Met al die duizenden voorwerpen hebben Dahl en zijn collega's niet alleen het museum ingericht, maar ook een aantal 'herinneringskoffers' gemaakt. Deze worden kosteloos uitgeleend aan bejaardentehuizen, verpleeghuizen en privé-personen. De koffers bevatten tussen de twintig en veertig voorwerpen van vroeger rond een bepaald thema zoals schooltijd, uitstapjes, oorlog. Het doel van die koffers is om een gesprek op gang te krijgen met de demente bejaarden. Met ditzelfde oogmerk heeft het centrum twee gezelschapsspellen ontwikkeld. Een soort bingo met plaatjes en een spel met kaartjes. Hierop staan open vragen als 'mijn eerste schooldag', 'kousen stoppen' of 'werken op het land'. ,,Iedereen kan meedoen, zelfs al zijn de deelnemers zwaar dement. De open vraag moedigt aan tot vertellen. De andere spelers geven commentaar en zo kunnen er lange gesprekken ontstaan waarbij je werkelijk in contact met elkaar komt'', aldus Dahl.

Ook in het museum is er sprake van contact tussen de demente dames, hun verzorgsters en de twee vrijwilligsters van het museum. Ze praten over het doen van de was. De bezoekers bekijken de wasteil, het wasbord en snuffelen met vieze gezichten aan de petroleumfles. ,,Hoe ging dat ook al weer met de was?'' vraagt vrijwilligster Ingrid. ,,Een dag van tevoren in de week zetten'', somt Kamma op, terwijl ze haar hand over het wasbord haalt en vertelt hoe zij de was deed. ,,Tegenwoordig hoef je alleen maar op een knop te drukken en klaar'', zegt vrijwilligster Ingrid.

,,In Denemarken ligt het accent op een goede lichamelijke zorg, maar de geestelijke zorg, die vaak belangrijker is, is in de knel gekomen,'' vindt Dahl. Ook al is er hier grote behoefte aan wetenschappelijke onderzoek op dit gebied, toch meent Dahl dat de behandeling met medicijnen succesvol kan worden aangevuld en in de meeste gevallen zelfs kan worden vervangen door een psychosociale behandeling waarin reminiscentie een grote rol speelt. ,,Het werkt zelfs voor mensen met ernstige gedragsstoornissen. Een demente man werd iedere keer als hij in bad moest agressief. Hij was vroeger havenarbeider geweest. Het personeel heeft toen een grote zwartwit foto opgehangen van de haven van Kopenhagen uit de jaren dertig. Als hij in bad ging, praatte het personeel met hem over de haven. Dan werd hij rustig.''

Dahl is teleurgesteld over het gebrek aan interesse van Deense artsen, specialisten, psychologen en psychiaters. ,,In Engeland en de Verenigde Staten nemen medici reminiscentie veel serieuser'', aldus Dahl, die niet zeker is of hij zijn werk kan voortzetten. De subsidie van het ministerie van sociale zaken aan het Deense centrum is onlangs stopgezet. Maar ondanks de financiële onzekerheid heeft hij veel plannen. ,,Er zijn nieuwe doelgroepen waar we ons op richten. Voor jonge Alzheimer patiënten en verkeersslachtoffers met hersenschade hebben we herinneringskoffers gemaakt uit de jaren vijftig en zestig. We hebben net een tijdelijke tentoonstelling gemaakt over de jaren vijftig. Dan zijn er nog demente allochtonen en psychiatrische patiënten.''

In de woonkamer kijkt Kamma al minutenlang gebiologeerd in een kijkdoos. Haar mondhoeken krullen op. ,,Die had ik ook, maar die van mij was wel vier keer zo groot. Dat was zo mooi.'' De bejaardenverzorgster wendt zich af. De tranen glinsteren in haar ogen: ,,Anders vertelt ze nooit zoveel'', zegt ze ontroerd.

Het is tijd voor een kopje koffie met een koekje. De twee Kamma's zitten hand in hand. ,,Dat bloemetjesbehang zie je tegenwoordig nergens meer'', zegt iemand. De tijd staat opnieuw stil. De dames vragen elkaar naar hun achternaam, in welke wijk ze hebben gewoond en praten over de reepjes krantenpapier die ze in de buitenwc gebruikten om de billen mee af te vegen. ,,Woont u bij mij in de gang?'' vraagt Kamma aan een medebewoonster. 'Nee hoor,' antwoordt deze beslist. De personeelsleden lachen: ,,Jawel, jullie wonen allebei op de eerste etage van Bredebo.''

Als het bezoek twee uur later is vertrokken, kookt vrijwilligster Kamma water voor de afwas. Ze doet de kopjes in een emaillen teiltje. ,,Mijn eigen moeder was dement. Ik vind het mijn plicht om anderen te helpen. Je krijgt heel veel terug. Je ziet het gebeuren. Dan denk ik bij mezelf: Nu komt het! Nu komt het moment waarop ze laten zien dat ze iets kunnen.''

De Denen hebben zich laten inspireren door het Engelse centrum 'Age Exchange' in Londen waar al twintig jaar met reminiscentie wordt gewerkt en waar ook een vergelijkbaar museum bestaat. In Denemarken hebben veel verzorgingshuizen reminiscentieruimten die 'ouderwets' zijn ingericht. Ook worden proeven gedaan met aromatherapie. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat dementen door deze behandelingen minder depressief, minder agressief en rustiger worden. In Nederland is de methode ook in gebruik, maar op kleinere schaal. Sommige verzorgingstehuizen stimuleren bewoners met behulp van voorwerpen om herinneringen op te halen. Het Flevohuis in Amsterdam heeft als een van de weinige een speciaal ingerichte ruimte met de sfeer van vroeger. Reminiscentiecoördinator Pollo Hamburger van het Flevohuis geeft bovendien workshops aan zorginstellingen die projecten willen starten. Meer informatie op internet:

www.reminiscentie.nl en www.nizw.nl.      

Copyright © 2004 Petra Sjouwerman. All rights reserved. Alle rechten voorbehouden. Dit document mag niet verder worden verspreid en verveelvoudigd zonder schriftelijke toestemming van de auteur. Dit document kan verschillen van de gepubliceerde versie.