TROUW, Europa, vrijdag 1 december 2006

De Zweed is solist dankzij zorgstelsel

door Petra Sjouwerman

’Zelfontplooiing staat bij de Zweden voorop. Tegelijk zijn ze heel actief in vrijwilligersorganisaties, verenigingen en clubs. Daar beleven ze een gevoel van saamhorigheid, waaraan iedereen behoefte heeft’.

Een nieuw boek toont aan dat de Zweedse verzorgingsstaat geen uiting is van collectivisme, maar juist van diepgeworteld individualisme.

In Zweden is een debat ontstaan na de verschijning van een veelzijdige studie in de Zweedse volkspsychologie. De schrijvers Lars Trägård en Henrik Berggren, beide historici, voeren in hun boek aan dat het Zweedse collectivisme geen uitvinding is van de sociaal-democraten, die zestig jaar aan de macht waren de laatste zeventig jaar. Volgens hen is de verzorgingsstaat juist een logisch uitvloeisel van een sterke behoefte aan individualisme en onafhankelijkheid.

Het boek met de provocerende titel ’Är svensken människa?’ (Is de Zweed een mens?), was binnen recordtijd uitverkocht. De titel is overigens ontleend aan een boek uit 1946, waarin de Zweed als volgt werd beschreven: „Hij komt moeilijk in contact met anderen, is verlegen, triest en heeft het zwaar. Zijn leven bestaat vooral uit volhouden.”

Volgens de schrijvers is het doel van de verzorgingsstaat dat het individu een grote mate van onafhankelijkheid kan bereiken. De zorg die de staat biedt is misschien ’koud’, maar de regels zijn glashelder, van wieg tot graf, en het individu behoudt zijn autonomie in dit systeem. Hulp vragen aan familieleden daarentegen creëert afhankelijkheid en schuldgevoelens. Bovendien is die hulp grillig en onvoorspelbaar.

Zweden kunnen uit een ongelukkige relatie stappen, tijdelijk ophouden met werken of van beroep veranderen zonder dat ze financieel aan de grond raken. Studerende kinderen zijn niet afhankelijk van hun ouders, en ouders zijn niet afhankelijk van hun kinderen. Dat tegenover bijvoorbeeld ruime kinderopvang en bevallingsverlof van 18 maanden torenhoge belastingen staan, accepteren de Zweden omdat het systeem hen grote individuele vrijheid biedt.

Belastingontduikers staan slecht in aanzien. Niet voor niets moesten twee nieuwe ministers twee maanden geleden het veld ruimen vanwege het niet betalen van belastingen en ontduiken van kijk- en luistergeld. De nieuwe centrum-rechtse coalitie, die twee maanden geleden de verkiezingen won, beloofde overigens de welvaartstaat te willen behouden en verbeteren.

Etnoloog Åke Daun (70), emeritus professor aan de universiteit van Stockholm, die heeft gepubliceerd over de Zweedse mentaliteit, ziet collectivisme en individualisme als twee tegenstrijdige karaktertrekken verenigd in de Zweed. „Diverse internationale waarden-onderzoeken naar sociaal-culturele veranderingen tonen aan dat Zweden zelfontplooiing, het realiseren van eigen dromen, op de eerste plaats zetten”, aldus Daun. „Tegelijkertijd zijn Zweden heel actief in vrijwilligersorganisaties, verenigingen en clubs. „Daar beleven ze dat gevoel van saamhorigheid, waaraan iedereen behoefte heeft. Zweden willen graag omgaan met mensen die hun standpunten en interesses delen. Hoe meer iemand op je lijkt, hoe aardiger je hem vindt”, aldus Daun.

„Het beeld dat buitenlanders van Zweden hebben is dat ze stil zijn en niet groeten. Zij interpreteren het feit dat een Zweed niet teruggroet als de boodschap dat hij alleen wil zijn. Maar het is juist een manier om beleefdheid te tonen, om de ander het privilege te gunnen om alleen te zijn. Want eten of een kop koffie drinken in alle rust, met een krantje erbij, dat is het paradijs.”

© 2006 Petra Sjouwerman. All rights reserved. Alle rechten voorbehouden. Dit document mag niet verder worden verspreid en verveelvoudigd zonder schriftelijke toestemming van de auteur. Dit document kan verschillen van de gepubliceerde versie.